Жнівень – сонечны, шчодры, аксамітны месяц. Нашы продкі называлі яго серпень (час разгару жніва). З яго прыходам пачынаецца адчуванне таго, што восень ужо не за гарамі. Надвор’е ў жніўні становіцца няўстойлівым: то ярка свеціць сонца, то лье, не перастаючы дождж, то вецер з ног збівае. Слова «Спас» азначае Збаўца, або па-іншаму Ісус Хрыстос. У гонар яго і былі названы летнія ўрачыстасці, якія традыцыйна святкуюцца хрысціянамі. На Русі заўсёды паважалі тых, хто на полі працаваў і хлеб гадаваў. Святкуючы любы Спас, рускі чалавек у першую чаргу мае на ўвазе свята зямлі, прыроды і ўраджаю.
Мядовы Спас
Самы першы Спас жніўня нязменна адзначаецца 14 жніўня і супадае з пачаткам Успенскага паста. У гэты дзень праваслаўная царква шануе памяць трох святынь: Жыватворнага Крыжа Гасподняга, вобраза Збавіцеля і іконы Уладзімірскай Божай Маці.
Традыцыя адзначаць яго прыйшла да нас з Канстанцінопаля – менавіта тут захоўвалася частка крыжа, на якім быў укрыжаваны Ісус. Раз у год рэліквію выносілі з храма і ішлі з ёй хрэсным ходам па сталіцы «для асвячэння месцаў і агіды хвароб». Пазней такія працэсіі распаўсюдзіліся і на Русі, толькі нашы продкі насілі самы звычайны крыж.
Першы Спас мае некалькі назваў: Мядовы, Макавы, Мокры. У храме ў гэты дзень асвячаюць ваду, мёд і мак, вернікі прычашчаюцца. Толькі з мядовага Спаса дазволена было есці асвечаны царквой мёд. Кажуць, нават само паветра ў дзень першага Спаса прамакаецца мядовым водарам. А першы Спас – гэта яшчэ і свята пчаляроў.
У міфалогіі беларусаў мёд сімвалізаваў крыніцу мудрасці, вечнага абнаўлення жыцця. Беларусы лічылі, што мёд і прагнасць – паняцці несумесныя. Так, калі была патрэба ў мёдзе ў хворых, а пчаляр адказваў адмовай, то праблемы ў яго справах паўстануць абавязкова.
Да 14 жніўня пачыналіся зборы маку, з якога рабіліся розныя пачастункі для святочнага стала. Так Спас атрымаў сваю другую назву – Макавы, або Макавей. Народная традыцыя звязана з царкоўным днём памінання сямі старазапаветных пакутнікаў Макавеяў.
У гэты дзень прасілі Госпада і святых аб добрым ураджаі і негалоднай зіме. Асвячалі ваду ў крыніцах і збіралі травы для абярэгаў.
Адзначаўся Спас сціпла, бо да пачатку жніўня яшчэ поўным ходам ішлі работы, звязаныя са зборам ураджаю – і часу для пышнага свята не было. Пасля цяжкага працоўнага дня ладзіліся ўрачыстасці, якія суправаджаліся танцамі і песнямі, а на стале стаялі пачастункі з мёдам і макам, а таксама медавуха.
У некаторых мясцовасцях першы Спас называўся таксама Мокрым. У гэты дзень здзяйсняўся чын водаасвячэння, для чаго служыцелі царквы адпраўляліся да крыніц, азёр і рэк. Сяляне ж лічылі карысным купанне ў асвячоных водах.
Да першага Спаса адлятаюць у цёплыя краіны стрыжы і ластаўкі. Прыкмячалі, калі гэтыя птушкі яшчэ затрымліваліся ў родных краях, то восень будзе вельмі цёплай.
Яблычны Спас
Свята ўраджаю, якое штогод адзначаецца 19 жніўня, прымеркавана да вялікай царкоўнай даты – Ператварэння Гасподняга.
Згодна з павер’ем, прырода з гэтага дня паварочвалася да восені і адварочвалася ад лета. Зямля зменьвалася і давала людзям новы ўраджай пладоў. Яблыкі, сабраныя ў канцы лета, неслі ў царкву, каб асвяціць, а пасля прыгатаваць з іх посныя пачастункі.
Яблычны Спас – гэта сімвал пераўвасаблення прыроды перад надыходам восені. Лічыцца, што з сярэдзіны жніўня ночы становяцца халоднымі. Па народных прыметах, яблыкі заканчваюць спець толькі да дня Спаса – да таго часу збіраць можна толькі падаліцу, а вернікі зусім не ядуць яблыкаў да гэтага дня.
Лічыцца, што яблыкі, асвячоныя ў гэты дзень, маюць асаблівую сілу: людзі, адкусваючы і праглынаючы першы кавалачак, загадвалі жаданні – лічылася, што яны абавязкова спраўдзяцца.
Пра Яблычны Спас яшчэ кажуць – «першыя асяніны», – гэта значыць знак восені. Гэтае свята – напамін аб духоўным ператварэнні кожнага з нас. Частку асвячоных яблыкаў у гэты дзень неслі на могілкі і клалі на магілы памерлым сваякам і блізкім людзям. Асвячалі таксама хлебныя каласы, якія ад гэтага добра захоўваліся да наступнага года.
Дзяўчаты загаворвалі яблыкі, каб у гэтым годзе выйсці замуж і стаць шчаслівымі. Смакуючы яблыкі, яны загадвалі жаніха прыгаворваючы: «Што загадаць – то надумана! Што надумана – то збудзецца! Што спраўдзіцца – не мінуецца!».
Нягледзячы на тое, што работы на палях яшчэ працягваліся, Яблычны Спас асабліва шанаваўся, таму ладзіліся народныя гулянні з песнямі і танцамі.
Лічыцца, што яблыкі, асвячоныя ў гэты дзень, маюць асаблівую сілу: людзі, адкусваючы і праглынаючы першы кавалачак, загадвалі жаданні – лічылася, што яны абавязкова спраўдзяцца.
Пра Яблычны Спас яшчэ кажуць – «першыя асяніны», – гэта значыць знак восені. Гэтае свята – напамін аб духоўным ператварэнні кожнага з нас. Частку асвячоных яблыкаў у гэты дзень неслі на могілкі і клалі на магілы памерлым сваякам і блізкім людзям. Асвячалі таксама хлебныя каласы, якія ад гэтага добра захоўваліся да наступнага года.
Дзяўчаты загаворвалі яблыкі, каб у гэтым годзе выйсці замуж і стаць шчаслівымі. Смакуючы яблыкі, яны загадвалі жаніха прыгаворваючы: «Што загадаць – то надумана! Што надумана – то збудзецца! Што спраўдзіцца – не мінуецца!».
Нягледзячы на тое, што работы на палях яшчэ працягваліся, Яблычны Спас асабліва шанаваўся, таму ладзіліся народныя гулянні з песнямі і танцамі.
Хлебны або Арэхавы
Спас Свята адзначаюць 29 жніўня. Лічылася, што да гэтага дня паспявалі арэхі (іх збіралі ў лесе і таксама свяцілі ў цэрквах), а таксама пяклі першы хлеб са збожжа новага ўраджаю.
Хлебным называецца Спас таму, што напярэдадні святкавалася Успенне Найсвяцейшай Багародзіцы, а з ім заканчвалі жаць хлеб. У гэты дзень пірагі пяклі толькі з новай мукі.
Як вынікае з назваў, галоўныя стравы ў гэтае свята – свежы хлеб з мукі новага ўраджаю і арэхі. Хлеб падавалі на святочны стол і частавалі ім блізкіх людзей і суседзяў. Першым хлеб павінен быў паспрабаваць самы старэйшы мужчына ў сям’і.
На трэці Спас людзі ішлі ў лес збіраць арэхі, пасля ўвесь сабраны ўраджай высыпалі на палатно, а побач слалі абрус, на якім былі пачастункі. Свята адзначалася на прыродзе ў вялікім коле гасцей.
У гэты дзень завяршаўся адзін з самых строгіх пастоў – Успенскі. Падчас посту, якога прытрымліваліся з 14 па 28 жніўня, нават нішчымны алей можна было есці толькі па выхадных. Але і гэта не ў цяжар, бо дазвалялася есці ягады, садавіну, грыбы.
Стараліся адзначыць апошняе свята лета шчодра і з душой. «Калі добры трэці Спас – узімку будзе квас». Праводзілі ў гэты дзень птушак і адзначалі, якую чакаць восень: калі журавель адляціць да трэцяга Спаса, на Пакроў будзе марозна.
Пасля трох Спасаў пара развітвацца з летам. Гэта выдатная пара, але наперадзе яшчэ лепшая – восень.
Алена Ермакова, «НЖ».
Як вынікае з назваў, галоўныя стравы ў гэтае свята – свежы хлеб з мукі новага ўраджаю і арэхі. Хлеб падавалі на святочны стол і частавалі ім блізкіх людзей і суседзяў. Першым хлеб павінен быў паспрабаваць самы старэйшы мужчына ў сям’і.
На трэці Спас людзі ішлі ў лес збіраць арэхі, пасля ўвесь сабраны ўраджай высыпалі на палатно, а побач слалі абрус, на якім былі пачастункі. Свята адзначалася на прыродзе ў вялікім коле гасцей.
У гэты дзень завяршаўся адзін з самых строгіх пастоў – Успенскі. Падчас посту, якога прытрымліваліся з 14 па 28 жніўня, нават нішчымны алей можна было есці толькі па выхадных. Але і гэта не ў цяжар, бо дазвалялася есці ягады, садавіну, грыбы.
Стараліся адзначыць апошняе свята лета шчодра і з душой. «Калі добры трэці Спас – узімку будзе квас». Праводзілі ў гэты дзень птушак і адзначалі, якую чакаць восень: калі журавель адляціць да трэцяга Спаса, на Пакроў будзе марозна.
Пасля трох Спасаў пара развітвацца з летам. Гэта выдатная пара, але наперадзе яшчэ лепшая – восень.
Алена Ермакова, «НЖ».
